Atak paniki – objawy i 5 sposobów, jak sobie poradzić

Nagle serce zaczyna bić bardzo szybko, oddech staje się płytszy, pojawia się zawrót głowy i silne poczucie, że dzieje się coś groźnego. Atak paniki może być niezwykle intensywnym doświadczeniem, a jego objawy bywają podobne do objawów innych problemów zdrowotnych.

W tym artykule wyjaśniam, czym jest atak paniki, jakie daje objawy, czym różni się od zaburzenia panicznego oraz co możesz zrobić w trakcie napadu. Ważne: jeśli objawy pojawiają się po raz pierwszy, są nietypowe lub masz wątpliwość, czy rzeczywiście chodzi o panikę, nie próbuj diagnozować się samodzielnie.

Ten artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje oceny medycznej ani psychologicznej. Objawy takie jak ból w klatce piersiowej, duszność, omdlenie lub bardzo silne kołatanie serca mogą mieć także przyczyny inne niż lęk. Przy nowych, bardzo silnych lub nietypowych objawach skorzystaj z pilnej pomocy medycznej.

Czym jest atak paniki?

Atak paniki to nagły epizod bardzo silnego lęku lub dyskomfortu, któremu towarzyszą intensywne objawy psychiczne i fizyczne. NIMH opisuje go jako nagłą falę strachu lub poczucia utraty kontroli, która może pojawić się nawet wtedy, gdy nie ma wyraźnego zagrożenia ani oczywistego wyzwalacza.

Objawy zwykle narastają szybko. NHS podaje, że większość napadów trwa około 5–20 minut, choć niektóre mogą trwać dłużej. Sam fakt przeżycia pojedynczego ataku paniki nie oznacza jeszcze zaburzenia psychicznego.

Jeśli objawy rzeczywiście wynikają z ataku paniki, sam napad nie jest uznawany za stan zagrażający życiu. Problem polega jednak na tym, że podobne dolegliwości mogą występować również w innych stanach zdrowotnych — dlatego szczególnie przy pierwszym lub nietypowym epizodzie ważna jest ostrożność.

Atak paniki a zaburzenie paniczne — to nie to samo

Atak paniki jest epizodem. Może zdarzyć się pojedynczo albo występować w różnych problemach psychicznych i zdrowotnych.

Zaburzenie paniczne jest natomiast rozpoznaniem klinicznym. Według NIMH i NHS chodzi o nawracające, nieoczekiwane ataki paniki, po których przez co najmniej miesiąc utrzymuje się silna obawa przed kolejnymi napadami, obawa o ich znaczenie albo wyraźna zmiana zachowania — na przykład unikanie miejsc kojarzonych z atakiem.

Nie każda osoba, która doświadczy jednego lub kilku ataków paniki, rozwinie zaburzenie paniczne.

Objawy ataku paniki

Objawy mogą obejmować zarówno ciało, jak i myśli oraz emocje. NIMH i NHS wymieniają między innymi:

• przyspieszone lub mocno odczuwalne bicie serca,
• duszność, szybki oddech lub uczucie dławienia,
• ból lub dyskomfort w klatce piersiowej,
• zawroty głowy, osłabienie lub uczucie, że zaraz zemdlejesz,
• drżenie, pocenie się, dreszcze lub uderzenia gorąca,
• mrowienie lub drętwienie,
• nudności lub dolegliwości brzucha,
• silne poczucie utraty kontroli,
• lęk przed śmiercią albo poczucie nadchodzącej katastrofy,
• poczucie odrealnienia lub odłączenia od własnego ciała.

Nie wszystkie objawy muszą pojawić się jednocześnie i u różnych osób napad może wyglądać inaczej.

Dlaczego atak paniki może sam się nakręcać?

Jednym z dobrze opisanych mechanizmów jest błędne koło między odczuciami z ciała a ich katastroficzną interpretacją. NIMH podaje przykład: osoba zauważa mocne bicie serca i interpretuje je jako oznakę zawału. Taka interpretacja zwiększa lęk, a większy lęk jeszcze bardziej nasila objawy fizyczne.

• pojawia się sygnał z ciała, np. szybsze bicie serca,
• pojawia się myśl: „coś bardzo złego się dzieje”,
• lęk rośnie, a organizm staje się jeszcze bardziej pobudzony,
• silniejsze objawy są odbierane jako kolejny „dowód” zagrożenia.

Po ataku może pojawić się także obawa przed kolejnym napadem. Jeśli prowadzi do coraz większego unikania, może powstać opisany przez NHS mechanizm „lęku przed lękiem”.

Jeśli poza napadami towarzyszy Ci też stałe napięcie, pomocny może być przewodnik o lęku i napięciu.

Skąd biorą się ataki paniki?

Nie ma jednej uniwersalnej przyczyny. NIMH wskazuje, że znaczenie mogą mieć czynniki biologiczne, procesy związane z układem strachu i lęku, predyspozycje rodzinne, stres oraz czynniki środowiskowe. Część ataków pojawia się bez oczywistego wyzwalacza.

Nie warto więc zakładać, że każdy atak paniki wynika z „nagromadzonych emocji” albo przewlekłego stresu. Stres może mieć znaczenie u części osób, ale nie jest jedynym wyjaśnieniem.

Objawy przypominające panikę mogą być również związane z substancjami, lekami albo problemami zdrowotnymi. Dlatego profesjonalna ocena jest szczególnie ważna wtedy, gdy objawy są nowe, nietypowe albo nie masz pewności, co je powoduje.

5 sposobów, które mogą pomóc w trakcie ataku paniki

Nie ma jednej techniki, która natychmiast zatrzyma każdy atak. NHS zaleca jednak kilka prostych działań, które mogą pomóc przejść przez napad bez dodatkowego nakręcania lęku.

1. Jeśli jest bezpiecznie, zostań w miejscu

NHS zaleca, aby w miarę możliwości nie uciekać automatycznie z miejsca tylko dlatego, że pojawił się lęk. Jeśli jednak znajdujesz się w sytuacji, w której Twoje bezpieczeństwo rzeczywiście wymaga zmiany miejsca — na przykład prowadzisz samochód albo obsługujesz urządzenie — najpierw zadbaj o bezpieczeństwo.

2. Zwolnij oddech

Spróbuj oddychać spokojniej i wolniej, bez wymuszania bardzo głębokich wdechów. NHS zaleca podczas ataku wolne, głębokie oddychanie. Możesz skupić uwagę na łagodnym, spokojnym wydechu i pozwolić oddechowi stopniowo zwolnić.

3. Nazwij to, co się dzieje

Jeśli wcześniej zostało potwierdzone, że podobne epizody są atakami paniki, przypomnij sobie: „to jest fala paniki i ona minie”. NHS zaleca przypominanie sobie, że atak przechodzi i — kiedy rzeczywiście mamy do czynienia z paniką — nie stanowi zagrożenia życia.

4. Zakotwicz uwagę w czymś konkretnym

Zamiast przez cały czas sprawdzać puls, oddech i kolejne objawy, spróbuj skierować uwagę na jeden neutralny element otoczenia: przedmiot przed sobą, dźwięki w pomieszczeniu albo spokojny obraz. NHS proponuje między innymi koncentrowanie uwagi na spokojnych i relaksujących obrazach.

5. Nie oceniaj siebie po napadzie

Po silnym ataku możesz czuć zmęczenie, napięcie albo obawę przed jego powrotem. Zamiast analizować każdy szczegół, zanotuj krótko, co się wydarzyło i co pomogło. Jeśli napady się powtarzają, taka informacja może być przydatna podczas konsultacji.

Czego nie robić podczas ataku paniki?

Warto uważać na zachowania, które chwilowo uspokajają, ale mogą wzmacniać długoterminowy lęk przed kolejnym atakiem:

• ciągłe sprawdzanie pulsu, ciśnienia lub innych parametrów przy każdym znanym napadzie,
• automatyczne unikanie wszystkich miejsc kojarzących się z paniką,
• sięganie po alkohol lub inne substancje jako sposób na „uspokojenie”,
• samodzielne zakładanie, że każdy ból w klatce lub duszność to „tylko panika”.

Ostatni punkt jest szczególnie ważny: przy nowych lub nietypowych objawach potrzebna może być ocena medyczna.

Kiedy ataki paniki wymagają profesjonalnej pomocy?

Warto zgłosić się po pomoc, gdy napady się powtarzają, przez dłuższy czas obawiasz się kolejnego ataku, zaczynasz zmieniać swoje życie, żeby uniknąć paniki, albo problem wyraźnie wpływa na pracę, relacje, podróżowanie czy wychodzenie z domu.

Jeśli napad pojawił się po raz pierwszy i towarzyszą mu silne objawy fizyczne, rozsądna jest także ocena medyczna. NICE zaleca, aby przy zgłoszeniu z atakiem paniki wykluczyć ostre problemy fizyczne w zakresie koniecznym do bezpiecznej oceny.

Jak leczy się zaburzenie paniczne?

Zaburzenie paniczne można skutecznie leczyć. NICE wskazuje, że potwierdzenie skuteczności mają psychoterapia, farmakoterapia i odpowiednio dobrana samopomoc. Przy umiarkowanym lub nasilonym problemie szczególnie ważną metodą psychologiczną jest terapia poznawczo-behawioralna (CBT).

NIMH opisuje CBT jako dobrze przebadaną metodę, która pomaga zmieniać sposób interpretowania doznań pojawiających się przed i podczas napadu. Jednym z elementów CBT może być ekspozycja interoceptywna — kontrolowane i stopniowe oswajanie się z odczuciami fizycznymi kojarzonymi z paniką, prowadzone w ramach odpowiednio zaplanowanej terapii.

Leczenie farmakologiczne dobiera lekarz. NICE wskazuje, że w długoterminowym leczeniu zaburzenia panicznego stosuje się przede wszystkim odpowiednio dobrane leki przeciwdepresyjne; benzodiazepiny nie są przez NICE zalecane jako leczenie zaburzenia panicznego ze względu na mniej korzystne wyniki długoterminowe.

Czy pisemna porada psychologiczna może być pierwszym krokiem?

Jeśli masz już ocenę medyczną albo ataki paniki są problemem, który wcześniej został rozpoznany, a chcesz uporządkować jedną konkretną sytuację — na przykład lęk przed kolejnym napadem, unikanie albo interpretowanie objawów — jednym z możliwych pierwszych kroków może być pisemna porada psychologiczna online.

Porada pisemna nie służy do diagnozowania przyczyny bólu w klatce, duszności, omdleń ani innych ostrych objawów fizycznych. Nie zastępuje też psychoterapii lub leczenia psychiatrycznego, jeśli ataki są nawracające i znacząco ograniczają funkcjonowanie.

Najczęstsze pytania o atak paniki

Czy atak paniki jest niebezpieczny?

Jeśli objawy rzeczywiście są wynikiem ataku paniki, sam napad nie jest uznawany za stan zagrażający życiu. Problem w tym, że ból w klatce piersiowej, duszność, kołatanie serca czy zawroty głowy mogą występować również z innych przyczyn. Dlatego nowych, nietypowych lub bardzo silnych objawów nie należy samodzielnie przypisywać panice.

Ile trwa atak paniki?

NHS podaje, że większość ataków paniki trwa około 5–20 minut, choć niektóre mogą trwać nawet do godziny. NIMH również wskazuje, że napad może trwać od kilku minut do godziny lub czasem dłużej.

Atak paniki a zawał — jak je odróżnić?

Nie należy próbować rozstrzygać tego samodzielnie wyłącznie na podstawie objawów internetowych. Oba stany mogą wiązać się między innymi z bólem w klatce, kołataniem serca i dusznością. Jeśli to pierwszy taki epizod, objawy są nietypowe lub masz jakąkolwiek wątpliwość co do ich przyczyny, skorzystaj z pilnej oceny medycznej.

Czy jeden atak paniki oznacza zaburzenie paniczne?

Nie. Pojedynczy lub sporadyczny atak paniki nie jest tym samym co zaburzenie paniczne. Rozpoznanie zaburzenia panicznego wymaga nawracających, nieoczekiwanych napadów oraz utrzymującej się obawy przed kolejnymi atakami lub wyraźnej zmiany zachowania.

Czy da się wyleczyć zaburzenie paniczne?

Istnieją skuteczne metody leczenia. CBT jest jedną z najlepiej przebadanych metod psychologicznych w zaburzeniu panicznym, a w zależności od nasilenia problemu i preferencji może być stosowane również leczenie farmakologiczne dobrane przez lekarza.

Marcin Skiermański — psycholog. Więcej o moim sposobie pracy i kwalifikacjach znajdziesz na stronie O mnie.

Źródła i dalsza lektura

• NHS — Panic disorder. Objawy, typowy czas trwania ataku, różnica między pojedynczym napadem a zaburzeniem panicznym, samopomoc i leczenie.
• National Institute of Mental Health — Panic Disorder: What You Need to Know. Aktualne informacje o objawach, mechanizmie paniki, kryteriach zaburzenia panicznego oraz CBT i ekspozycji interoceptywnej.
• NICE — Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management (CG113). Zalecenia dotyczące oceny ataku paniki, CBT, samopomocy i farmakoterapii w zaburzeniu panicznym.
• NHS — Get help with anxiety, fear or panic. Informacje o objawach paniki i sytuacjach, w których warto szukać profesjonalnej pomocy.